Podejście interdyscyplinarne.
Zazwyczaj publikacje na temat NLP zwracają uwagę na prace Fredericka Perlsa, Virginii Satir i Miltona H. Ericksona jako podstawowe źródła inspirujące rozwój tego systemu. Rzeczywiście, Richard Bandler i John Grinder umieścili tych troje wybitnych terapeutów w centrum swojego zainteresowania, i to właśnie rozpoznane u nich wzorce komunikowania się i wprowadzania zmiany stały się podwalinami NLP. Jednakże o kierunku jego rozwoju przesądził wpływ kilku koncepcji, które warto tutaj pokrótce wymienić.

• Psychologia Williama Jamesa.
  Charakteryzuje ją pragmatyczne podejście do wyjaśniania funkcjonowania człowieka, które wywarło znaczący wpływ na NLP. Znajduje to swój wyraz miedzy innymi w dążeniu do maksymalnie prostej konstrukcji metod interwencji, próbach "zoperacjonalizowania" wszelkich modeli psychologicznych tak, by uczynić z nich użyteczne narzędzia służące poprawie komunikacji, wprowadzaniu pozytywnych zmian i innym podobnym celom. Poza tym to właśnie James jako pionier nowożytnej psychologii zwrócił uwagę na rolę wewnętrznych zmysłowych systemów reprezentacji w procesie przetwarzania informacji i tworzeniu się subiektywnego świata człowieka. Zdaniem Jamesa myślenie - nawet najbardziej abstrakcyjne - opiera się na danych zmysłowych (obrazach, dźwiękach, odczuciach), które tworzą podstawowy budulec procesów poznawczych. Jego teoretyczne "ziarna" w tym zakresie zaowocowały w praktycznych "owocach" twórców NLP.

• Noam Chomsky i jego gramatyka transformacyjna.
  Wskazanie przez Chomsky’ego na istnienie dwóch poziomów funkcjonujących w języku mówionym - powierzchniowego i głębokiego - legło u podstaw tzw. meta-modelu językowego opracowanego przez twórców NLP. Meta-model w ich wydaniu to zestaw wzorców precyzyjnego komunikowania się zapobiegających powszechnym nieporozumieniom. Powstają one w wyniku stosowania uproszczonych i zdeformowanych komunikatów, które mogą być poprawne z punktu widzenia gramatyki (poziom powierzchniowy), ale równocześnie zawierać pominięcia, uogólnienia i zniekształcenia. Te zaś sprawiają, że przekaz zostaje odczytany w sposób odbiegający od intencji nadawcy, ale pasujący do stanu emocjonalnego, nastawienia i schematów myślenia odbiorcy (poziom głęboki). Meta-model dostarcza narzędzi językowych (zestawów pytań itp.) pozwalających dotrzeć nie tylko do pierwotnego znaczenia danego przekazu, ale również do głębokiego poziomu języka jego nadawcy. Meta-model został opracowany przez Grindera i Bandlera zanim powstała nazwa "NLP" i szybko upowszechnił się w różnych "szkołach" pomagania. Z tego powodu profesjonaliści stosujący meta-model w swojej pracy często nie wiedzą nawet, że posługują się jedną z pierwszych metod NLP. Na przykład wiele podstawowych zakłóceń komunikacji na poziomie głębokim opisywanych przez meta-model znanych jest w psychoterapii poznawczej jako tzw. "błędy kognitywne" (np. generalizacje, nieprawidłowe powiązanie przyczyny i skutku i inne).

• Gregory Bateson.
  Jego cybernetyczne koncepcje zainspirowały twórców NLP do systemowego spojrzenia na współzależności między ciałem i umysłem. Ponadto na podstawie sformułowanej przez Batesona teorii poziomów uczenia się Robert Dilts opracował tzw. "model poziomów neuro-logicznych", który obecnie jest jednym z podstawowych narzędzi NLP porządkujących informacje zebrane od pacjenta i pomocnych w procesie dokonywania diagnozy.

• Model T.O.T.E. Pribrama, Galantera i Millera. Test - Operacja - Test - Wyjście (Exit).
  Ten prosty cybernetyczny schemat przyczynił się do pełniejszego docenienia przez Grindera, Bandlera, Diltsa i innych podstawowego faktu, że ludzkie zachowania są ze swej natury zorientowane na osiąganie celów. Pomógł także odkryć i zrozumieć zasady działania stosowanych nieświadomie "strategii neurologicznych" oraz ich roli w rozwijaniu różnego rodzaju umiejętności.

• Albert Bandura i jego teoria uczenia się.
  Twórcy NLP zastosowali ją szczególnie w odniesieniu do modelowania. Modelowanie zajmuje w neurolingwistycznym programowaniu bardzo ważne miejsce. Można wręcz stwierdzić, że ono samo powstało dzięki modelowaniu kompetencji Perlsa, Satir i Ericksona, a później także innych specjalistów w zakresie pomagania.

Nie są to wszystkie źródła inspiracji twórców NLP. Warto wymienić tu jeszcze Alfreda Korzybskiego, który porównał ludzkie poznanie do tworzenia mapy rzeczywistości, a jego stwierdzenie, że "mapa nie jest terytorium" stała się jednym z podstawowych założeń NLP. Jest to więc polski akcent obecny w NLP. Jednakże celem tego artykułu nie jest dokładne omówienie "korzeni" i historii NLP, lecz zwrócenie uwagi na to, że w swoich modelach teoretycznych i metodach integruje ono dorobek kilku pokoleń psychologów i psychoterapeutów oraz przedstawicieli innych dziedzin wiedzy¹. Posiada zatem solidne podstawy teoretyczne, a dokonanie syntezy wiedzy pochodzącej z tak wielu dziedzin i skonstruowanie na jej podstawie tak bogatego zestawu narzędzi jakim dysponuje NLP świadczy o geniuszu twórców tego systemu. Synteza ta może wymagać dalszego teoretycznego opracowania, popartego badaniami statystycznymi, jednakże praktyczna użyteczność metod NLP od ponad 25 lat czyni bardziej skuteczną pracę terapeutów na całym świecie. Można powiedzieć, że doświadczenie kliniczne (a także w dziedzinach pokrewnych, takich jak konsulting, coaching itp.) w tym wzgledzie znacznie wyprzedza badania naukowe².
Poniżej opisuje kilka cech charakterystycznych NLP, które zwykle umykają uwadze krytyków tego systemu.

Rozróżnienie struktury doświadczenia od treści.
Dzięki zastosowaniu wiedzy cybernetycznej i lingwistycznej NLP pomaga stosunkowo łatwo rozpoznać strukturę problemu pacjenta i oddzielić ją od treści wypowiedzi. Jest to nieoceniona pomoc w sytuacji, gdy terapeuta musi zmierzyć się z natłokiem opisów sytuacji, zdarzeń, emocji, fantazji i to zazwyczaj przekazywanych w sposób chaotyczny. Taka struktura (problemu) może przybierać postać sekwencji pewnych nieświadomie stosowanych operacji myślowych, której skutkiem jest określony stan wewnętrzny (emocje, nastroje itp.), prowadzący następnie do takiego czy innego działania. Dobrą ilustracją tego rodzaju mechanizmu jest tzw. "strategia pesymizmu". Uruchamia ją zazwyczaj jakiś zewnęrzny wyzwalacz, na przykład zaproszenie czy propozycja przekazana słownie lub pisemnie. Wyzwalacz ten ma zatem charakter wzrokowy i/lub słuchowy. Po jego zaistnieniu często dochodzi do głosu demotywujący dialog wewnętrzny typu "a jak się nie uda?", "nie wiadomo co z tego wyjdzie", "nie dam rady" itp. Kolejnym etapem takiej strategii może być na przykład przypomnienie sobie jakiejś "porażki" czy "nieprzyjemności", które pojawiły się w przeszłości w podobnym kontekście. Naturalną konsekwencją takiego łancucha skojarzeń jest negatywny stan wewnętrzny (niepokój, zniechęcenie, napięcie itp.). Strategia ta może powtarzać się kilkukrotnie, wzmacniając coraz bardziej negatywne nastawienie do propozycji i doprowadzić w końcu do jej odrzucenia. Cały ten schemat można zapisać bardzo prosto:
Wyzwalacz wzrokowy i/lub słuchowy zewnętrzny (zaproszenie) › zniechęcający dialog wewnętrzny › wzrokowe przypominanie sobie niepowodzeń jakie zdarzyły się w podobnych sytuacjach › negatywny stan wewnętrzny › wyjście (odrzucenie zaproszenia) lub jeszcze prościej:

Taki zapis przypomina algorytm matematyczny i rzeczywiście jest wzorowany na cybernetycznym sposobie opisywania zdarzeń. Należy przy tym podkreślić, że według NLP tego rodzaju analiza w żaden sposób nie oddaje bogactwa życia wewnętrznego człowieka, ani nie próbuje zredukować go do wzorów matematycznych. Jej zadaniem jest jedynie identyfikacja powtarzających się schematów przetwarzania informacji (a za takie są tu uznawane również fantazje, emocje i inne wewnętrzne treści), które utrudniają czy wrecz uniemożliwiają danej osobie rozwiązanie jej problemów i realizacje jej celów. Po rozpoznaniu takiego schematu łatwiej jest zrozumieć skąd pochodzi lęk i napięcie, a także dostrzec pewne braki, jak na przykład nieobecność w tej strategii zmysłowej reprezentacji (wyobrażenia) stanu pożądanego, tego, jak dana osoba chciałaby się zachowywać i czuć po przyjęciu zaproszenia. Interwencja terapeutyczna może polegać zatem na modyfikacji samej struktury strategii z minimalnym tylko odniesieniem do treści przeżyć pacjenta. Pozwala to uniknąć nadmiernego wikłania się w szczegóły, tematy poboczne i łatwiej skupić się na sednie sprawy.

Prostota metod interwencji.
Wynika ona między innymi właśnie z opisanego przed chwilą oddzielenia struktury od treści. To znaczy, że techniki NLP dotyczą przede wszystkim modyfikacji neuro-lingwistycznej struktury problemu. Zatem w praktyce terapeucie NLP wystarcza znajomość jego ogólnego schematu. Jeżeli wiemy, że u naszego pacjenta w kontekście A pojawia się przeszkadzająca mu emocja X, albo w kontekście B pojawia się niepożądana reakcja Y, to stosując metody NLP już na podstawie tej wiedzy można przeprowadzić skuteczną interwencję.
Jest to bardzo dogodna właściwość metod NLP, która pozwala wydajnie pomagać pacjentom mającym trudności z precyzyjnym formułowaniem problemu lub z jego werbalnym opisem. Pozwala ona także znacząco skracać czas całej terapii - właśnie poprzez skupienie na jego tzw. "formalnych aspektach", gdzie treść jest traktowana bardziej jako źródło informacji na temat kontekstu problemu, niż jego istoty.

Spożytkowanie wewnętrznych zasobów pacjenta.
Niezależnie od złożoności problemów, z jakimi ludzie zgłaszają się po pomoc, każdy posiada określony zestaw doświadczeń życiowych, umiejętności, pozytywnych wspomnień, wiedzy, cech charakteru, odkryć, wglądów itp. itd. Nazywamy je wewnętrznymi zasobami, z których wiele pozostaje zapomnianych i nieuświadomionych. W ujeciu NLP zadaniem terapeuty jest pomoc pacjentowi w rozpoznaniu i zaktywizowaniu tych jego wewnętrznych zasobów, które mogą posłużyć jako środek pomocny w rozwiązaniu problemu i/lub realizacji danego celu. Podejście takie nie tylko czyni proces pomagania bardziej "ekonomicznym", ponieważ zmiana dokonuje się "siłami" pacjenta, ale również bardziej "ekologicznym", gdyż pacjent dostosowuje tempo i środki zmiany w sposób najbardziej zgodny ze swoją mapą świata. Poza tym uczy się odnajdować w sobie i doceniać to, co można określić jako jego mocne strony. Takie przesunięcie uwagi pacjenta na to, co w nim pozytywne samo w sobie jest już znaczącym osiągnięciem terapeutycznym i pomaga zrównoważyć nadmierną koncentrację na problemie. Pacjent staje się wtedy współtwórcą zmian, a nie ich biernym podmiotem (lub co gorsza - przedmiotem) i zaczyna bardziej kontrolować swój stan wewnętrzny, reakcje czy decyzje. Uczy się również szacunku do samego siebie i zwiększa poczucie własnej wartości.

Ukierunkowanie na cel.
Jest to element wspólny dla wielu szkół pomagania (psychoterapia strategiczna, niektóre nowe kierunki terapii behawioralnej, terapia ericksonowska i inne). W NLP zajmuje on szczególne miejsce³ i to tu właśnie zostały precyzyjnie sformułowane zasady i sposoby adekwatnego ustalania celu terapii. Później zostały one zaadoptowane przez wiele systemów terapii i dzisiaj precyzyjne formułowane celu jest uważane za uniwersalny element sztuki pomagania.
Zastosowanie jakiejkolwiek techniki zmiany jest w NLP poprzedzone i uzależnione od celu terapii. Zakłada się nawet, że proces wspólnego z pacjentem określania celu zmiany (tego, co chce on i jest gotów osiągnąć) może zająć połowę, a nawet i więcej całego czasu terapii. Sam ten proces powoduje istotne zmiany w sposobie myślenia pacjenta na temat jego życia i możliwości. Czasami są to nawet zmiany wystarczające do tego, by pacjent resztę pracy terapeutycznej mógł wykonać sam. Zorientowanie na cel pozwala pacjentowi uwolnić sie od fiksacji na problemie i cierpieniu oraz uzyskać bardziej optymistyczną perspektywę.

Podejście "ekologiczne".
Ekologia zmiany jest rozumiana w NLP dwojako. Po pierwsze dotyczy ona dbałości o zgodność dalszych efektów zmiany z systemem przekonań i wartości oraz poczuciem tożsamości pacjenta. Celem jest tutaj zachowanie jego spójności i uniknięcie wewnętrznych konfliktów, gdyby zmiana naruszała w jakikolwiek sposób na przykład wartości pacjenta. Inny aspekt tego rodzaju ekologii przejawia się w staraniu terapeuty o zachowanie przez pacjenta jego "paradoksalnych korzyści", jakie czerpał jak dotąd z problemu czy symptomu. W NLP nazywa się je pozytywnymi intencjami, których realizacji symptom/problem miał służyć. Ponieważ - jak sama nazwa wskazuje - owe intencje są pozytywne, terapeuci NLP dążą nie do tego by za wszelką cenę "uwolnić" pacjenta od symptomu/problemu, lecz by pomóc mu znaleźć alternatywne, bardziej konstruktywne sposoby realizacji owych pozytywnych intencji. Wówczas symptomy/problemy przestają być potrzebne i same znikają lub przynajmniej radykalnie zmniejsza się ich nasilenie.
Po drugie ekologia odnosi się do wpływu skutków zmiany na relację z otoczeniem. Chodzi tu o zabezpieczenie pacjenta przed negatywnymi efektami ubocznymi, jakie zmiana mogłaby spowodować w jego rodzinie, pracy czy innych systemach, w których funkcjonuje.
Tak rozumiana ekologia w procesie pomagania jest uważana w NLP za warunek konieczny jej powodzenia. Bez dbałości o nią wszystkie metody wypracowane przez NLP stałyby się bezwartościowe. Jeśli w praktyce terapeutów (czy trenerów) NLP techniki zostają przesunięte na pierwszy plan, a ekologia staje się jedynie pustym hasłem, to jest to sprzeczne z fundamentalną zasadą tego systemu. Stwierdzenie twórców NLP, że "osoba terapeuty jest głównym narzędziem zmiany"⁴ odnosi się również do tego rodzaju sytuacji.

Uniwersalność modeli i metod NLP.
Jak już wspomniałem wczęśniej, dostarczony przez NLP opis komunikacji, procesów wewnętrznych i zachowań pozwala zrozumieć ich tak zwane "formalne aspekty", opisywane w kategoriach struktury i procesu, a nie treści. Dzięki temu zyskujemy dostęp do wiedzy na temat uniwersalnych wzorców porozumiewania się i do metod, które mogą być zastosowane nie tylko w psychoterapii, ale również w edukacji, zarządzaniu, pracy zespołowej, rozwiązywaniu konfliktów (mediacje), a także w życiu osobistym i wielu innych dziedzinach. Dlatego są one łatwo zrozumiałe i przystępne dla szerokiego kręgu odbiorców, a przynajmniej w stopniu który pomaga im rozwijać samoświadomość i uczy skuteczniej rozwiązywać swoje problemy. Tym samym NLP przyczynia się do rozwoju ogólnej "kultury psychologicznej".

Elastyczność.
Modele i metody NLP dają się łatwo łączyć z innymi systemami pomagania. Ich zastosowanie w swojej praktyce terapeutycznej nie wymaga rezygnacji z własnego stylu, dotychczasowej wiedzy i preferowanej szkoły psychologicznej. Wręcz przeciwnie, twórcy NLP zachęcali uczestników swoich szkoleń do wykorzystywania w pracy wszystkiego czego nauczyli się wcześniej w obrębie jakiejkolwiek szkoły terapii, a co sprawdziło się w działaniu. Bowiem wszelka nasza wiedza i umiejętności, jakie kiedykolwiek zdobyliśmy są uważane za wewnętrzne zasoby. Nawet psychoanalitycy mogą wzbogacić swój warsztat pracy o metody NLP. Wprawdzie psychoanaliza opiera się na odmiennych założeniach wstępnych na temat funkcjonowania człowieka i istoty pomagania, ale na przykład techniki budowania dobrego kontaktu i efektywnej komunikacji z pacjentem są przecież przydatne dla każdego.
Z drugiej strony, po epoce "wojowniczego" stosunku do innych systemów terapii i w ogóle do psychologii akademickiej (głównie w latach siedemdziesiątych), obecnie terapeuci NLP chętnie współpracują z przedstawicielami różnych szkół terapii. Celem jest wzajemna inspiracja i poszerzanie horyzontów psychologicznej wiedzy o człowieku. Szczególnie łatwo jest łączyć NLP z takimi podejściami jak terapia ericksonowska, strategiczna, poznawcza, racjonalno-emotywna, systemowa (w tym metoda ustawień systemowych Berta Helingera), behawioralna, ale również Gestalt, analiza transakcyjna, praca z ciałem czy psychologia Junga. Wiele nowszych metod NLP zostało rozwiniętych właśnie z inspiracji tych systemów⁵ .

To tylko niektóre i - z konieczności - jedynie sygnalnie przedstawione charakterystyki NLP wskazujące na jego wartość i użyteczność w psychoterapii. Mam nadzieję, że pomogą one czytelnikom choćby nieco pełniej zrozumieć istotę tego systemu i dostrzec potencjał, z którego może czerpać każdy, kto jest zainteresowany profesjonalnym pomaganiem.

Przypisy:

[1] Więcej informacji nt. interdyscyplinarnych "korzeni" NLP można znaleźć w: Schütz P. i inni: NLPt. Theorie und Praxis der Neuro-Linguistischen Psychotherapie. Paderborn (Junfermann Verlag) 2001; a także w najlepszym tego rodzaju opracowaniu dostępnym w naszym kraju: Walker W.: Przygoda z komunikacją. Gdańsk (GWP) 2001. Jej autor wskazuje również na bezpośredni lub pośredni wpływ na rozwój NLP prac takich badaczy i klinicystów jak William Wundt, Jay Haley, Howard Gardner, Jerome Singer oraz Szkoła Palo Alto z Paulem Watzlawickiem na czele.

[2] Europejskie Stowarzyszenie Neurolingwistycznej Psychoterapii realizuje obecnie międzynarodowy program badawczy, którego celem jest zebranie danych statystycznych danych weryfikujących użyteczność NLP w pomocy psychologicznej. Jednym z jego elementów jest program badań koordynowanych przez Mirosławę Huflejt-Łukasik w Katedrze Psychopatologii i Psychoterapii Wydziału Psychologi Uniwersytetu Warszawskiego.

[3] Przypomnijmy, że istotną role w rozwoju strategicznego myślenia w NLP odegrał dorobek Pribrama , Millera i Galantera, a zwłaszcza model TOTE, który wyjaśnia zorientowane na realizację poszczególnych celów funkcjonowanie każdego systemu, w tym także człowieka. Ich spełnienie zmierza do zachowania wewnętrznej, dynamicznej równowagi systemu.

[4] Bandler R., Grinder J., Satir V.: Zmieniamy się wraz z rodzinami. Gdansk (GWP) 1999.

[5] Np. Gianni Fortunato z Włoskiego Instytutu NLP wzbogacił NLP-owskie zastosowanie hipnozy i metafory o jungowską pracę z archetypami. Z kolei jego rodacy Carolina i Mario Scardovelli stosowaną w NLP pracę z "nieświadomymi częściami" i systemami reprezentacji zmysłowych łączą z koncepcją subosobowści opracowaną przez psychosyntezę oraz z metodami pracy z ciałem.

Artykuł wydrukowany w piśmie "Remedium" nr. 7-8/2003 (125-126) lipiec-sierpien 2003, strony 28-30.

Literatura:

Bandler R., Grinder J., Satir V.: Zmieniamy się wraz z rodzinami. Gdańsk (GWP) 1999 Dilts R., Grinder J., Bandler R., DeLozier J.: Neuro-Linguistic Programming. Vol. 1: The Study of the Structure of Subjective Exeprience. Capitola (Meta Publications) 1980 Dilts R.: Applications of Neuro-Linguistic Programming. Capitola (Meta Publications) 1983 Schütz P. i inni: NLPt. Theorie und Praxis der Neuro-Linguistischen Psychotherapie. Paderborn (Junfermann Verlag) 200 Walker W.: Przygoda z komunikacją. Gdańsk (GWP) 2001

Artykuł chroniony prawami autorskimi. (c) Benedykt Peczko
Wymagana pisemna zgoda na wykorzystanie fragmentów i całości. W przpadku cytowania proszę o podanie źródła i linku do tej strony [http://econlp.com/modules.php?name=News&file=article&sid=38] oraz kontakt z sekretariatem.