Przypisy:

1. Deikman A.: Bimodalna świadomość i doświadczenia mistyczne. W: Jankowski K. (red.): Psychologia wierzen religijnych. Warszawa (Spółdz. Wydaw. Czytelnik) 1990, s. 235. Wróć do tekstu
2. Warszawa (PAX) 1987, s. 17-18. May przytacza również - nadal szokujące, choć już nie nowe - wyniki badan Roberta Rosenthala z Harvardu nad wpływem „uprzedzen eksperymentatora” na koncowy wynik jego eksperymentu. Badania te były powtarzane w różnych wariantach i za każdym razem potwierdzały fakt, że nieświadome nastawienie eksperymentatora przesądzało o efekcie finalnym eksperymentu. W tym przypadku arbitralnie narzucona nauczycielom opinia nt. poziomu uzdolnien uczniów wpływała decydująco na ich wyniki w nauce. Analogiczne eksperymenty przeprowadzano na szczurach – z podobnymi wynikami. Wróć do tekstu
3. Amerykanski fizyk, John Wheeler określał badacza mianem „uczestnik”, a nie „obserwator”. Zob.: Talbot M.: Mysticism and the New Physics. London (Routlege and Kegan Paul) 1987, s. 6. Wróć do tekstu
4. Bekenstein J. D.: Informacja w holograficznym wszechświecie. W: Świat Nauki, 2003 nr 9 (145) s. 27. Autor kieruje katedrą fizyki teoretycznej w Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie i jest laureatem Nagrody Rotschilda. Jest autorem pionierskich prac w zakresie termodynamiki czarnych dziur, a także związków pomiedzy informacją i grawitacją. Wróć do tekstu
5. Jak wyżej, s. 33. Wróć do tekstu
6. Chalmers D. J.: Zagadka świadomości. W: Świat Nauki, 2003 wydanie specjalne nr 1 s. 112. Autor studiował matematyke, filozofie i psychologie poznawczą, co pozwala mu na interdyscyplinarne podejście do badan nad świadomością. Sformułowanie powyższe nie jest aż tak nowatorskie w dziedzinie fizyki, jak by się wydawało. Już kilkadziesiąt lat wcześniej Carl Friedrich von Weizsäcker, uczen Heisenberga, pisał: „Świadomość i materia stanowią dwa różne aspekty tej samej rzeczywistości.” Jedność przyrody. Warszawa (PIW) 1978, s. 371. Wróć do tekstu
7. Chalmers D. J.: Dzieło cyt., s. 108. Jakże pokrewnie z wypowiedziami Chalmersa i Bekensteina brzmi stwierdzenie twórcy psychoterapii Gestalt, Fredericka Perlsa, wyrażone bez mała czterdzieści lat wcześniej: ”Jestem przekonany, że kiedyś odkryjemy, że świadomość jest własnością wszechświata…” Cztery wykłady. W: Jankowski K. (red.): Psychologia w działaniu. Warszawa (Czytelnik) 1981, s. 179. Wróć do tekstu
8. O tym, że nie są to tylko wymysły oderwanych od realiów teoretyków świadczy fakt, że trwają już próby zbudowania komputerów kwantowych, które mają wykorzystywać bezpośrednio równoległość tzw. „wszechświatów poziomu trzeciego” do przeprowadzania równoległych obliczen. Trudno sobie wyobrazić jaką pojemnością i szybkością bedą dysponowały takie komputery. Informacja podana w: Tegmark M.: Wszechświa-ty równoległe. W: Świat Nauki 2003 nr 6 (142) s. 34. Wróć do tekstu
9. „Po pracach Einsteina wszystkie wzory Newtona są wiec, ściśle mówiąc, fałszywe.” Weizsäcker von , C. F.: dzieło cyt., s. 142. „...fizyka klasyczna potraktowana dosłownie jest z gruntu fałszywa.” Jak wyżej, s. 267. Wróć do tekstu
10. To samo zjawisko wystepuje w teologii, przed którą dopiero stoi zadanie zbudowania nowego, uaktualnionego światopoglądu. Jak dotąd bowiem „Teologia chrześcijanska trzyma się zasadniczo średniowiecznego obrazu świata, z jego trwałym, przyczynowym, geocentrycznym porządkiem. Dlatego dochodzi do niezwykłego rozziewu miedzy… obrazem świata proponowanym przez teologie chrześcijanską a dominującym dziś widzeniem świata ukształtowanym przez nauki przyrodnicze.” Jäger W.: Fala jest morzem. Rozmowy o duchowości. Warszawa (J. Santorski & Co.) b.d.w. s. 105. Wróć do tekstu
11. Walsh R. N., Vaughn F (red.).: Beyond Ego. Transpersonal Dimensions in Psychology. Los Angeles (J.P. Tarcher, Inc.) 1980, s. 23. Wróć do tekstu
12. Heisenberg: Ponad granicami. Warszawa (PIW) 1979 s. 124-125. Wróć do tekstu
13. Heisenberg W.: Od Platona do Plancka. Problemy filozoficzne fizyki współczesnej. Znak 1960 nr 1, s. 107. Wróć do tekstu
14. Wezsäcker von C. F.:Dzieło cyt., s. 496 i 509. Wróć do tekstu
15. Watzlawick P.: The Language of Change. London, New York (W.W. Norton and Co.) 1993, s.45. Wróć do tekstu
16. Walsh R. N., Vaughn F (red.).: Dzieło cyt., s. 22. Wróć do tekstu
17. Planck M.: Nowe drogi poznania fizycznego a filozofia. Warszawa (Wyd. IFiS PAN) 1993 s. 288. Wróć do tekstu
18. Cyt. za: Jäger W.: dz.cyt. s. 103. Wróć do tekstu
19. Zukav G.: Tanczący mistrzowie Wu Li. Poznan (Rebis) 1995, s. 384.
20. Calaprice A.: Einstein w cytatach. Warszawa (Prószynski i S-ka) 1997, s. 157, 158 i 179. Wróć do tekstu
21. Jäger W.: dz. cyt. s. 103. Wróć do tekstu
22. Jak wyżej: s. 105. Wróć do tekstu
23. James W.: Doświadczenia religijne. Kraków (Zakł. Wydawn. „NOMOS”) 2001 s. 326. Wróć do tekstu
24. Jak wyżej s. 329-330. Wróć do tekstu
25. Inne grupy doświadczen zaliczane przez Maslowa do szczytowych związane były np. z pracą twórczą, doznaniami estetycznymi, głebokim wglądem terapeutycznym, intensywnym przeżywaniem miłości (może dlatego mistycy czesto posługują się jezykiem erotyki do opisania swoich przeżyć) i innymi. Wróć do tekstu
26. Maslow A. H.: W strone psychologii istnienia. Warszawa (PAX) 1986, s. 74 i nastepne. Wróć do tekstu
27. W tamtych latach obserwowano wrecz przeciwne zjawisko: podczas seminarium teologii humanistycznej, które w styczniu 1966 r. odbywało się w Instytucie Esalen (w Kaliforni), żaden z grona jezuickich teologów w nim uczestniczących nie był w stanie odpowiedzieć twierdząco na pytanie, czy kiedykolwiek miał doświadczenia szczytowe. Zob.: Drury N.: Psychologia transpersonalna. Poznan (Zysk i S-ka) 1995. Wróć do tekstu
28. Nie chodzi tu oczywiście o symbiotyczne zatracenie granic miedzy dwoma osobami, co stanowi przejaw wadliwie i nie w pełni rozwinietego ego. Doświadczenie jedności, o jakim pisze Maslow może mieć miejsce u jednostek o dojrzałej i dobrze zintegrowanej osobowości, i jest jednym z przejawów - tak cenionej przez niego, zwłaszcza w pó?niejszym okresie działalności – samotranscendencji. Wróć do tekstu
29. Maslow A.: dzieło cyt., s. 109. Teoria Maslowa, szczególnie dotycząca tzw. „samoaktualizacji” wielokrotnie była atakowana jako promująca swego rodzaju ego-centryzm - nadmiernie akcentująca role „ja”. Szczególnie autorzy chrześcijanscy zarzucali Maslowowi stawianie „osoby człowieka” na pierwszym planie i zatrzymywanie się na ego. W świetle cytowanej tu wypowiedzi Maslowa (a było ich znacznie wiecej) zarzuty tego rodzaju zdają się wynikać z nieporozumienia i/lub niedostatecznej znajomości jego prac.
30. Jak wyżej, s. 117. Wróć do tekstu
31. Wilber K.: Development, Meditation, and the Unconscious. W: Eye to Eye. The Quest for the New Paradigm. Boston (Shambhala) 1996, s. 113-114; zobacz także: Maslow A.: Dzieło cyt., s. 187. Wróć do tekstu
32. McDermot I., O’Connor J: NLP i zdrowie. Zysk i S-ka 2000. Wróć do tekstu
33. Deikman A.J.: Deautomatization and the Mystic Experience. W: Ornstein (red.): The Psychology of Consciousness. New York (Penguin Books) 1980, s. 219. Wróć do tekstu
34. Badania Georgea Millera wykazują, że człowiek przetwarza średnio 7 plus minus 2 jednostki informacji równocześnie. Owe jednostki to takie porcje informacji, które umysł spostrzega i zapamietuje jako całości. Taką całością jest np. litera, cyfra, figura geometryczna czy dźwiek. Z pó?niejszych badan Herberta Simona wynika jeszcze mniejsza zdolność świadomości do równoczesnego przetwarzania (i zapamietywania) informacji, bo zaledwie 5 plus minus 2 jednostki informacji. Wiecej danych na ten temat podaje David Goleman: Konieczne kłamstwa, proste prawdy. Warszawa (Albatros) 1999, s. 67-72. Wróć do tekstu
35. Goleman D.: dzieło cyt.: s. 20. Wróć do tekstu
36. Jak wyżej, s. 19. Wróć do tekstu
37. Przystepny opis zastosowania meta-modelu w komunikowaniu się wraz z przykładami znajdzie czytelnik w książce R. Bandlera, J. Grindera i V. Satir: Zmieniamy się wraz z rodzinami. Gdansk (GWP) 1999. Wróć do tekstu
38. Interesujące dane nt. tworzenia się i funkcjonowania automatyzmów i stereotypów w kontekście społecznym znajdzie czytelnik w przytaczanej wcześniej książce Golemana oraz w: Macrć C. N., Stangor Ch., Hewstone M.: Stereotypy i uprzedzenia. Gdansk (GWP) 1999, a także w: Kurcz I.: Zmienność i nieuchronność stereotypów. Warszawa (Wyd. Instyt. Psychol. PAN) 1994. Wróć do tekstu
39. Goleman D.: dzieło cyt., s. 22. Odkrycie to doprowadziło do powstania w filozofii i psychologii tzw. nurtu konstruktywistycznego, który skupia się na badaniu mechanizmów tworzenia się „umysłowych reprezentacji świata”. Zob. np.: Watzlawick P. (red.): The Invented Reality. How We Know What We Believe We Know? Contributions to Constructivism. New York (Norton and Company) 1984. Wróć do tekstu
40. Zob. np.: Doktór T.: O interpretacji doświadczenia mistycznego w psychologii humanistycznej. W: „Znak” 1977 nr 281-282, s. 1419-1421. Wróć do tekstu
41. Deikman A.: Deautomatization and…, s. 204-205. Wróć do tekstu
42. Maslow A.: dzieło cyt., s. 205. W podobny, wrecz „bli?niaczy” sposób opisał to zjawisko również Erich Fromm: "...przecietny człowiek chociaż sądzi, że jest świadomy, w rzeczywistości żyje w półśnie. Przez półsen rozumiem to, że kontakt takiego człowieka z rzeczywistością jest tylko cześciowy; wiekszość tego, co uważa on za rzeczywistość (poza sobą lub w sobie), stanowi zespół fikcji stworzonych przez jego umysł. Zdaje on sobie sprawe z rzeczywistości tylko w takim stopniu, w jakim jest to konieczne dla jego funkcjonowania w społeczenstwie. (...) Jest on świadomy rzeczywistości materialnej i społecznej o tyle, o ile ta świadomość potrzebna mu jest do manipulowania elementami rzeczywistości. Jest on świadomy rzeczywistości w takiej mierze, w jakiej konieczne to jest dla utrzymania się przy życiu". Psychoanaliza i buddyzm zen. W: Szkice z psychologii religii. Warszawa (Książka i Wiedza) 1966, s. 248-9. Wróć do tekstu
43. Mówie tu o dominujących tendencjach w psychologii, bo temat duchowości czesto powracał w pracach tak znamienitych autorów, jak na przykład wspomniani wcześniej William James, Roberto Assagioli i – najbardziej znany – Carl Gustav Jung. Wróć do tekstu
44. Allport G.: Osobowość i religia. Warszawa (PAX) 1988 s. 80. Wróć do tekstu
45. Maslow A.: A Theory of Metamotivation: The Biological Rooting of the Value-Life. W: Walsh R. N., Vaughn F. (red.).: Dzieło cyt., s. 126. Wróć do tekstu
46. Zob.: Walsh R. N., Vaughn F.: What is a Person? W: Walsh R. N., Vaughn F (red.).: Dzieło cyt., s. 53-60. Wróć do tekstu
47. Zobacz np.: Tart Ch. (red.): Transpersonal Psychologies. New York (Harper and Row) 1975. Wróć do tekstu
48. Ciekawostka - okazało się np., że dopóki lunonauci próbowali chodzić po Ksieżycu tak, jak byli do tego przyzwyczajeni na Ziemi, czyli przebierając nogami, co chwile się przewracali. Najskuteczniejszym sposobem poruszania się w tamtejszych warunkach zmniejszonej grawitacji okazały się podskoki na obu nogach, lecz z jedną nogą wysunietą do przodu. Wróć do tekstu

1. Allport G.: Osobowość i religia. Warszawa (PAX) 1988.
2. Calaprice A.: Einstein w cytatach. Warszawa (Prószynski i S-ka) 1997.
3. Chalmers D. J.: Zagadka świadomości. W: Świat Nauki, 2003 wydanie specjalne nr 1.
4. Bekenstein J. D.: Informacja w holograficznym wszechświecie. W: Świat Nauki, 2003 nr 9 (145)
5. Deikman A. J.: Deautomatization and the Mystic Experience. W: Ornstein (red.): The Psychology of Consciousness. New York (Penguin Books) 1980.
6. Deikman A. J.: Bimodalna świadomość i doświadczenia mistyczne. W: Jankowski K. (red.): Psychologia wierzen religijnych. Warszawa (Spółdz. Wydaw. Czytelnik) 1990.
7. Doktór T.: O interpretacji doświadczenia mistycznego w psychologii humanistycznej. W: „Znak” 1977 nr 281-282.
8. Drury N.: Psychologia transpersonalna. Poznan (Zysk i S-ka) 1995.
9. Fromm E.: Psychoanaliza i buddyzm zen. W: Szkice z psychologii religii. Warszawa (Książka i Wiedza) 1966.
10. Goleman D.: Konieczne kłamstwa, proste prawdy. Warszawa (Albatros) 1999.
11. Heisenberg W.: Od Platona do Plancka. Problemy filozoficzne fizyki współczesnej. Znak 1960 nr 1.
12. Heisenberg: Ponad granicami. Warszawa (PIW) 1979.
13. Jäger W.: Fala jest morzem. Rozmowy o duchowości. Warszawa (J. Santorski & Co.) b.d.w.
14. James W.: Doświadczenia religijne. Kraków (Zakł. Wydawn. „NOMOS”) 2001.
15. Maslow A. H.: W strone psychologii istnienia. Warszawa (PAX) 1986.
16. Maslow A. H.: A Theory of Metamotivation: The Biological Rooting of the Value-Life. W: Walsh R. N., Vaughn F (red.).: Beyond Ego. Transpersonal Dimensions in Psychology. Los Angeles (Tarcher Inc.) 1980.
17. May R.: Psychologia i dylemat ludzki. Warszawa (PAX) 1987.
18. McDermot I., O’Connor J: NLP i zdrowie. Zysk i S-ka 2000.
19. Perls F.: Cztery wykłady. W: Jankowski K. (red.): Psychologia w działaniu. Warszawa (Czytelnik) 1981.
20. Planck M.: Nowe drogi poznania fizycznego a filozofia. Warszawa (Wyd. IFiS PAN) 1993.
21. Talbot M.: Mysticism and the New Physics. London (Routlege and Kegan Paul) 1987.
22. Tart Ch. (red.): Transpersonal Psychologies. New York (Harper and Row) 1975.
23. Tegmark M.: Wszechświaty równoległe. W: Świat Nauki 2003 nr 6 (142).
24. Walsh R. N., Vaughn F.: What is a Person? W: Walsh R. N., Vaughn F (red.).: Beyond Ego. Transpersonal Dimensions in Psychology. Los Angeles (Tarcher Inc.) 1980.
25. Watzlawick P. (red.): The Invented Reality. How We Know What We Believe We Know? Contributions to Constructivism. New York (Norton and Company) 1984.
26. Watzlawick P.: The Language of Change. London, New York (W.W. Norton and Co.) 1993.
27. Weizsäcker C. F. von: Jedność przyrody. Warszawa (PIW) 1978.
28. Wilber K.: Development, Meditation, and the Unconscious. W: Eye to Eye. The Quest for the New Paradigm. Boston (Shambhala) 1996.
29. Zukav G.: Tanczący mistrzowie Wu Li. Poznan (Rebis) 1995.