Słowo „sufizm” jest wywodzone od arabskiego „suf” oznaczającego wełnę. Zatem sufi, to noszący odzienie z wełny, symbolizujące prostotę i naturalność przeciwstawiane nadmiernemu przepychowi, dążeniu do gromadzenia „ziemskich dóbr”, ale także sztuczności oficjalnych systemów teologicznych. Czasami sufi (zwłaszcza z zakonu derwiszów) posuwali się jeszcze dalej i nosili szaty pozszywane z łat. Według upowszechnionego w islamie wizerunku Mahometa on sam nosił szaty z wełny, czasem nawet sfilcowanej2.
Tradycja podaje, że duchowi prekursorzy sufizmu znajdowali się w bezpośrednim otoczeniu Mahometa. Jednym z nich miał być „perski balwierz Salman al-Farisi, który mieszkał w domu Proroka i stał się wzorem przybrania duchowego i mistycznej inicjacji”3. Sufich (w tym także derwiszów) często określa się jako zakonników, ale w nieco innym znaczeniu niż zwykle jest to rozumiane na Zachodzie. Wspólnoty, jakie tworzyli trudno byłoby porównać do chrześcijanskich zgromadzen zakonnych, nie posiadały one bowiem tak ściśle sformalizowanej reguły i nie wymagały (w wielu przypadkach) przestrzegania celibatu. Dlatego chyba bardziej adekwatnie można by je określić jako poszczególne „szkoły mistyczne” lub „linie przekazu”.
Sufizm jest najczęściej definiowany jako mistyczny ruch islamski, którego początki są według niektórych źródeł przypisywane samemu Mahometowi. Zgodnie z tym poglądem Prorok inicjował swojego zięcia o imieniu Ali Ibn Abu Talib w tajemną naukę i praktyki, przewyższające wszelką formalną religię. Ten zaś wprowadził w nie swoich uczniów i tak zaczęła się owa ukryta „sukcesja duchowa” trwająca do dziś, przy czym sufizm wytworzył wiele szkół związanych najczęściej z poszczególnymi ośrodkami i wielkimi mistrzami tego nurtu4. Tak więc mówi się o sufizmie perskim, arabskim, tureckim, północno-afrykanskim, hiszpanskim itd. Nazwy pochodzące od imion mistrzów to na przykład „kobraici” (od imienia Nadżmoddin Kobra) czy naqszbandyści (Bahaoddin Naqszband). To, co jest jednak wspólne dla tych różnych odmian sufizmu, to ukryty, ezoteryczny charakter przekazu, który dokonuje się bezpośrednio od nauczyciela do ucznia oraz podkreślenie wartości osobistego doświadczenia duchowego. Dlatego praktyki duchowe (medytacja, specjalne formy modlitwy, tańca, muzyki i śpiewu, ćwiczeń fizycznych i oddechowych) mają w sufizmie nieporównanie większe znaczenie niż na przykład zwykłe rytuały religijne czy studia intelektualne. Ich celem jest rozwinięcie wyższego poziomu świadomości, niemożliwego do osiągnięcia przez zwykłe poznanie racjonalne lub formalne obrzedy.
Słowo „ezoteryczny” budzi obecnie u wielu ludzi niepokój i jest kojarzone z płytkimi formami okultyzmu czy New Age. Pojęcie to jest tu jednak zastosowane zgodnie z definicją przedstawioną przez Kena Wilbera, którego zdaniem „Religia ezoteryczna albo mistyczna jest ukryta nie dlatego, że jest jakimś sekretem, ale dlatego, że wynika z bezpośredniego doświadczenia i osobistej świadomości”5. Jest ona zatem zbiorem doświadczeń, które przeprowadzamy w sposób naukowy „w laboratorium naszej świadomości”. Nauka będąca owocem tego rodzaju doświadczeń może być zweryfikowana przez grupę osób, które przeprowadziły taki sam eksperyment i posiadają wynikającą z niego eksperymentalną wiedzę. Według Wilbera jednym z głównych narzędzi służących realizacji takiego eksperymentu jest medytacja.
Próba opisania doświadczenia mistycznego komuś, kto go sam nie przeżył, a więc osobom, które nie przeprowadziły „stosownego eksperymentu”, jak to określa Wilber, jest zadaniem karkołomnym – niekiedy w dosłownym znaczeniu. Jakikolwiek tego rodzaju opis zwykle staje się źródłem nieporozumień, a poddany racjonalnej analizie wydaje się bezsensowny. Autor ryzykuje więc przypisanie jego wypowiedzi nie zamierzonych przez niego znaczeń, co staje się później podstawą prześladowań ze strony „prawomyślnych”. Niektórzy nauczyciele sufizmu przypłacili to życiem, oskarżeni o herezję i bluźnierstwa. Przykładem mogą być słynni mistrzowie al-Halladż z Iranu uwięziony w 915, a stracony w 922 roku oraz jego rodak Szahab ad-Din Suhrawardi, uśmiercony w 1191 r. w wieku zaledwie 36 lat. Niekiedy zaś prześladowania sufich miały charakter bardziej masowy, tak jak na przykład w XVI-wiecznych Indiach, podczas tzw. podboju mogolskiego. Ocaleli wówczas głównie ci, którzy „nawrócili” się – przynajmniej zewnętrznie – na ortodoksyjny islam. Jednym z powodów prześladowań stała się głoszona przez sufich krytyka ilamskich przywódców religijnych. Zdaniem sufich przywódcy ci wypaczyli pierwotne przesłanie Koranu, a szczególnie jego demokratyczne i egalitarne idee6.
Zagrożenia tego rodzaju spowodowały większą ostrożność w ujawnianiu przeżyć religijnych sufich i związanych z nimi nauk. Język ich wypowiedzi i dzieł pisanych stał się jeszcze bardziej hermetyczny, symboliczny i metaforyczny. Zawarte w nim ukryte znaczenia były zrozumiałe tylko dla wtajemniczonych, innym zaś mogły wydawać sie jedynie poetyckimi alegoriami. Niekiedy doświadczenia i nauki mistyczne były skrywane za ekscentrycznymi zachowaniami i pełnymi paradoksów wypowiedziami. Sufi sami określali siebie mianem głupców (stąd tytuł jednej z prezentowanych tu książek Shaha – „Mądrość głupców”) i czasami zachowywali się jak szaleni, co sprawiało często, że nie byli traktowani poważnie na przykład przez ortodoksyjnych duchownych islamskich. To zaś zapewniało im względne bezpieczeństwo i możliwość kontynuowania swoich praktyk i działalności. Sufizm był jednak reprezentowany nie tylko przez osoby spostrzegane jako ekscentryczni antyracjonaliści, ale również przez wielkich uczonych średniowiecza, jak na przykład działający głównie w Bagdadzie Al-Ghazali, Al.-Kindi i Al.-Farabi oraz filozofowie muzułmanskiej Hiszpanii: Awicenna (uważany także za geniusza medycyny tamtych czasów), Awerroes i Ibn Arabi. Mimo, że przeciwstawiali oni sobie wzajemnie niektóre swoje poglądy filozoficzne, dzięki nim sufizm został ostatecznie zaakceptowany w świecie islamu7.
Co wiecej, to właśnie dzięki filozofom arabskim stały się dostepne dla Zachodu dzieła klasycznych filozofów i uczonych greckich. W wirze przemian dziejowych zaginęły bowiem (lub zostały zniszczone) ich oryginalne wersje, ale ocalały w tłumaczeniach syryjskich i arabskich. Były to między innymi teksty Euklidesa, Archimedesa, Ptolemeusza, Galena, Teofrasta i Arystotelesa. Dorobek tych i wielu innych starożytnych autorów drogą okreżną poprzez Syrie, Persje, Egipt, Maroko i muzułmanską Hiszpanie został niejako „zwrócony” Zachodowi8. Trudno sobie nawet wyobrazić taki rozwój myśli zachodniej, jaki nastąpił w wiekach średnich (i oczywiście później), gdyby nie ów wkład uczonych arabskich.

Sufizm a inne tradycje duchowe